Publieke diensten op mensenmaat: het tweejaarlijks verslag 2024-25 van het Steunpunt Armoedebestrijding
Vertrouwen als vertrekpunt
Wat als publieke diensten hun gebruikers wat meer zouden vertrouwen? Voor sommigen klinkt het naïef. De uitzending van Christophe Deborsu ‘Sans boulot: tous fraudeurs?’ (‘zonder werk: iedereen fraudeur?’) insinueerde dat veel langdurig werklozen en langdurig zieken er de kantjes van af lopen… en dus moeten overheidsdiensten op hun hoede zijn voor allerlei creatieve vormen van misbruik. Er moeten duidelijke straffen boven het hoofd hangen van al wie het systeem wil ‘melken’, of geweld wil plegen tegen personeel van diensten: in de bus, in het OCMW, waar dan ook.
Structureel geweld en groeiende ongelijkheid
Zo worden we meegesleurd in het discours van ordehandhaving, terwijl het structurele onrecht blijft toenemen: de subsidiekranen naar grote industrieprojecten, Einsteintelescopen en deeltjesversnellers, naar militaire en fossiele industrie blijven massaal stromen terwijl gehakt wordt in werkloosheidsuitkeringen, studietoelagen, nascholing, opvang van migranten en daklozen en ontwikkelingssamenwerking. De kloof tussen de overheid en de kleine burger groeit. Is het niet dit ‘structurele geweld’ dat spanningen en zelfs criminaliteit uitlokt?
Vertrouwen werkt
Het tweejaarlijks verslag 2024-2025 van het Steunpunt Armoedebestrijding[1], waaraan ATD zoals steeds haar volle medewerking heeft verleend, pleit voor een hernieuwd vertrouwen tussen overheidsdiensten en burgers. Vooral mensen in armoede hebben dat vertrouwen nodig. In Nederland is de beruchte Participatiewet uit het jaar 2014, die allerlei verplichtingen, vernederingen en sancties kan opleggen aan werklozen en bijstandstrekkers, zopas hervormd: ‘experimenten met vertrouwen’ hebben aangetoond dat de resultaten op het vlak van integratie minstens even goed zijn en dat de relatie tussen diensten en gebruikers er sterk op verbeterd zijn. In ons land gaat het beleid nog steeds de meer repressieve richting uit. Rechten worden steeds voorwaardelijker, sancties veelvuldiger – alsof kwetsbare mensen per se randcriminelen zijn.
Een uitgestoken hand
De paradox: hoe meer voorwaarden om toegang te krijgen tot rechten en diensten, hoe minder zelfs mensen die aan alle voorwaarden voldoen hun rechten opvragen, gewoon omdat de aanvraag zo complex en indringend wordt dat je er de brui aan geeft. Zouden de tienduizenden geschorste langdurig werklozen die dit jaar níet naar het OCMW zullen stappen, misschien kiezen voor meer armoede in ruil voor meer eigenwaarde? Laat alsjeblieft elk contactpunt van de overheid, in welke sector ook (onderwijs, vervoer, telecom, sociale zekerheid, OCMW, politie, justitie…) een uitgestoken hand zijn naar die verborgen kwetsbare burgers.
“Hoe meer voorwaarden om toegang te krijgen tot rechten en diensten, hoe minder zelfs mensen die aan alle voorwaarden voldoen hun rechten opvragen.”
Digitalisering met menselijk gezicht
Ook de overheid gaat mee in de digitaliseringstrend. Die levert enorme efficiëntiewinsten op waardoor ze zuiniger en kwaliteitsvoller kan werken. We vragen, samen met het Steunpunt, dat die digitalisering ingezet wordt voor een proactieve toekenning van rechten: de overheid weet immers steeds beter waar de blinde vlekken zitten in het gebruik van rechten en diensten. Tegelijk bepleiten we dat men oog blijft hebben voor de digitale kloof, en dus andere contactkanalen zoals fysieke loketten en telefoonlijnen open houdt voor wie geen ervaren digitale gebruiker is.
Toegang tot recht
Een laatste belangrijk knelpunt betreft de rechtsbescherming van gebruikers. De drempels naar justitie zijn enorm: zowel financieel (het pro Deo-systeem is te beperkt) als wat het jargon en de wetgeving betreft. Er zijn instrumenten die werken: ervaringsdeskundigen tewerkgesteld bij de overheid, ombudsdiensten, en andere niet-gerechtelijke vormen van juridische bijstand. Veelbelovend zijn de diensten waar eerste- en tweedelijns rechtsbijstand onder één dak samenwerken. Al deze drempelverlagende maatregelen worden best opgeschaald. En begin vooral met een meer verstaanbaar taalgebruik.
Ides Nicaise
[1] Steunpunt ter bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting, Menselijkheid als kompas in publieke dienstverlening. Tweejaarlijks verslag 2024-25, Brussel, december 2025 (armoedebestrijding.be)